Башкара албай эл бузуп, бастыра албай жол бузуп албайлы

2 мая 2019 года, 15:30 Рубрика: Блог

Автор:

Башкара албай эл бузуп, бастыра албай жол бузуп албайлы

@ Сүрөт Алишер Алиевдики

Административдик-аймактык башкарууну реформалоо боюнча маселени Өкмөт 2020-жылдан кийин акырындап ишке ашыруу керектигин айтты. Сынга кабылды. “Жай-баракаттык кылбай, шарт эле чечпейби, казыдай салаӊдатпай кыскартыш керек чиновниктерди, айыл аймактарын, райондорду бириктирип, облустарды жоюп салыш керек болчу, көрүнгөн шылтоону бетке кармайт” деген эксперттер жана саясатчылар арбын. Бул көз караш ураан катары айтылган соӊ кулакка жагымдуу, аны айткан киши көзгө толумдуу. Административдик-аймактык реформа наркескен кылыч менен шылый чапчу аргамжы болсо бир жөн.

Административдик-аймактык башкарууну реформалоо десе эле облус, райондор жоюлат, айыл өкмөттөр биригет деген талкуу басымдуулук кылып келет. Учурдагы 13 облусттук маанидеги шаар, 7 облус, 40 район (Бишкектеги 4 районду кошпогондо), 453 айыл өкмөтү (аймагы), 1822 калктуу конуш тарыхый жактан калыптанып калган административдик бирдиктер болгондуктан, район тургай бир конушту башка айыл аймагына кошуу татаал маселе.

Менталдык маселе. Киндик каны тамган, кишиликке жанган булак башы, жайлоо, кыштоо, өтөк, конуш, айыл, кыштак, район, өрөөн, дубан, анан барып өлкө кыргыз баласынын иденттүүлүгүнүн бир формасы. Мейкиндиктеги географиялык бирдик аркылуу идентификациялоо, таандык болуу формасы универсал көрүнүш, баардык улуттарга мүнөздүү экенин эч бир окумуштуу танбайт. Регионалдык иденттүүлүк инсандык, социалдык, улуттук жана саясий иденттүүлүктүн ажырагыс фактору экени анык. Кыргыз кыртышында мейкиндик боюнча идентификациянын жогорудагыдай вертикалында район аталышы кийин гана кошулган деп эсептегендер да арбын. А чындыгында азыркы 40 райондун көбү 20-кылымдын башында эле калыптанып, уюшула калган эмес, тарыхый-географиялык өрөөндөрдүн базасында түзүлгөн административдик бирдиктер. Октябрь революциясына чейин эле кыргыздар эл сурашып, жер сурашып келгенде уруусун, уругун, ураанын жана жердигин кошо айткан. Мисалы, Жумгал өрөөнүнөн чыккан саяк баланчанын уулумун, Кетмен-Төбөлүк сарыбагышмын же Аксылык саруудан болобуз деп өзүн тааныштырган, эл-журт аны уруусу менен катар жердигине жараша тааныган. Буга кыргыз байыркы тарыхы жана бай фольклору күбө. Бөлөк элдерде да ушундай болуп келген, азыр да күүсүндө. Мисалы, Македониялык Искендер, же болбосо, ислам азыркыдай караӊгылардын жана чаласабат, агрессивдүү даваатчылардын менчигине айлана элек кезде, илим-билим гүлдөгөн, Мусулман Ренессансы деп аталган орошон доордо окумуштуулар, ойчулдар, акындар ж.б. ата-теги менен удаа туулган же өмүр сүргөн жери аркылуу тарыхта ысымы калды: аль-Фараби, аль-Хорезми, Жусуп Баласагын ж.б.

Регионалдык иденттүүлүк саясий бийликте легитимдүүлүктүн белгиси катары да күчкө ээ. Франция, Британия сыяктуу Европа мамлекеттеринин ханзаадалары жана ханайымдары жердиги менен расмий титул алат. Шекспир менен Иван Грозныйдын замандашы, Англиянын атактуу канышасы Йорктук Елизавета король Генрихтин кызы делбейт, графтыктын аты менен аталган. Британияда ага чейинкилер да, азыркылар да ажырагыс ысым катары графтыгы менен аныкталат, иденттештирилет.

Ошентип улуу муундун канына сиӊген, кичүү муун арыла элек иденттүүлүктүн бул универсалдуу формасы административдик-аймактык реформанын жүрүшүндө биригүү, жоюлуу, аталышына келгенде далай талашты жаратаары анык. Кылымдардан бери келе жаткан өрөөнүбүздүн тарыхый атын өчүрүп, кечээ пайда болгон конуштун аты менен аталыбызбы эми деген риторикалык суроо чакырыкка айланбайт деп кимибиз айта алабыз. Ошондуктан Өкмөт шайлоодон кийин деп жатканы бекер эмес. Парламентке умтулган талапкерлер, айрыкча жеке максаты үчүн журтту бүлүккө салгандан кайра тартпаган эргулдар кандай чакырык таштаарын болжош кыйын, бирок аймак-аймакты ажырымга чакырган, саясий чыӊалууга себепкер болбойт деп эч ким кепилдик бере албайт.

Экинчиден, санариптештирүүнүн зарыл маселелери чечилмейинче азыркы административдик-аймактык түзүмдөрдү бириктирүү кыйынчылык жаратат. Зарыл документтерди электрондук жол менен үйүнөн чыкпай бүтүрүү мүмкүнчүлүгүнө ээ боло электе калкты шагыл жол менен жүздөгөн чакырым жол басып, бириккен аймактын борборуна барып бүтүрүүгө мажбурлаганыбыз натуура болмокчу. Кээ бир кызматтар электрондук жол менен бүтө баштады. Жакшы. Мисалы пенсия, пособие электрондук банк картасына которулат дейли. Бирок 1822 конуштун бүгүнкү күндө 80% андай банкоматтар жок. Карточка колдо, а банкомат ашуу ашып, агыны катуу суу кечип бара турган бөлөк кыштакта. Же болбосо, банк аркылуу төлөгөн салыгын айыл аймагынын же райондун салык кызматына барып, кезекке туруп, кагаз түрүндө далилдеп жаткан заманда элдин түйшүгү арбыганы жатпайбы. Ошондуктан жетиштүү социалдык, экономикалык, финансылык, банктык инфраструктура түзүлгөнгө чейин административдик-аймактык реформаны жоюу, бириктирүү сыяктуу механикалык ыкма менен тез эле бүтүрө салуу натуура.

Үчүнчүдөн, жергиликтүү өз алдынча башкаруу институттары биздин өлкөдө укуктук, финансылык негиздери арабөк мунтант кейипте. Тээ 2000-жылдардан тарта айыл өкмөттөрүнүн финансылык-экономикалык негиздерин гана эмес, мамлекеттик маанидеги стратегиялык маселелерди коомдук уюмдарга берип салганбыз. Айыл өкмөттөрү таза сууга, сугат сууга, жайытка да ээ эмес. Таза суу айылдык жамааттык бирикмелеринин, сугат суусу ассоциациялардын, ал эми жайыттар жайыт комитеттерине, сөздүн чыныгы маанисинде өкмөттүк эмес уюмдардын колуна өткөнүнө он жылдан ашты. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын финансылык-экономикалык негиздерин бекемдебей туруп, аларга милдеттерди жүктөй бергенден майнап чыкпайт. Тескерисинче, мамлекеттин бийлиги аймакка жетпей бүтөт, элдин бийликке ишеними кетет.

Төртүнчүдөн, мамлекеттик стратегиялык саясатты аймактык деӊгээлде ишке ашырууга жөндөмдүү жана кубаттуу аймактык бийлик структурасы баары бир керек болот. Ушул турушунда (укуктук, финансылык чамасы чектелүү, айрымдарынын интеллектуалдык, ишкердик сапаты жетишсизирээк) өкмөттүн ыйгарым укуктуу өкүлдөрү жана райондук администрациялар тапшырылган милдеттерди аткарууга жарамсыз. Аймактык структуранын күч органдарын ишин координациялоого реалдуу бийлиги болуусу абзел. Айрыкча чек арага жакын аймактарда аймактык түзүм күчтүү болууга тийиш. Огожо бийлик өзгөчө жана чукул кырдаалдарда дезертирден жаман. Мамлекеттин саясатын аткаруу үчүн дайындалган аймактык аткаруу бийлигинин органы өкмөттү, бүтүндөй мамлекеттин кадырын кетирбей, аймакты жана аймак аралык маселелерди чечүүгө кудуреттүү болуусу абзел.

Алмаз Кулматов, коомдук ишмер

Бөлүшүү:

Megacom